Mijn zwager - die onlangs weer opnieuw met Zen is begonnen - vertelde mij dat hij zo’n 15 jaar geleden in een Engels Zenklooster bestookt werd door een van de bewoners met de vraag waarom hij aan Zen deed. Zijn antwoord, zo vertelde hij, was wat vaag gemompel over meer rust, minder stress, je kent dat wel.... De man antwoordde met een samenzweerderig lachje: ‘Nee, nee, jij wilt net als wij hier allemaal ‘master of the universe’ worden, geef het nou maar toe.’ Sindsdien is dit begrip in zijn hoofd blijven hangen. Laatst hadden wij het er nog eens over en spraken over hoe je dat kunt zien. Uiteraard gaat Zen over ‘meester zijn’; maar de vraag is waarover. Over het universum? Zeker! Maar niet dat uit Starwars of Startrack, maar ons eigen universum. We leven in de grote wereld, maar tegelijk ook in een volstrekt eigen universum. Niemand kan voor ons voelen, denken, ervaren; niemand kan het voor ons doen of oplossen. Ons leven moeten we zelf leven. Uiteraard zeg je, maar onwillekeurig lijken we toch vaak te denken dat de oplossing voor onze problemen buiten onszelf ligt. Interessant om eens na te gaan of en wanneer dat zo is. 

Zentraining gaat in eerste instantie over dit innerlijke leven, ons bewustzijn, over hoé we ons verhouden tot ons leven. Over hoe we helder kunnen krijgen waar ons leven werkelijk over gaat, wat ons te doen staat, wat de essentie is. De Duitse dichter Rilke had een prachtig woord voor die innerlijke ruimte: Weltinnenraum.
De cultivering daarvan is altijd te beoefenen, omdat het leven voortdurend allerlei situaties aanbiedt waarin je jezelf tegenkomt. Er is een voortgaande aanlevering van materiaal om mee te ‘werken’, om je leven te verhelderen. Iedereen die je tegenkomt biedt je die kans. Vandaar de volgende oefening voor de komende week:

‘Wees iedereen dankbaar'.     Hoezo? Omdat iedereen je de kans geeft aspecten te zien van jezelf die je kunnen helpen op je weg naar bevrijding. Vooral als het gaat om die aspecten van jezelf waar je moeite mee hebt of misschien zelfs haat. Al je ergernissen en verliefdheden, voorkeuren en afkeer, je allergie, je uitreiken, je verlangens en ambities..... Als je deze slogan serieus neemt voor de komende week en met aandacht beoefent, kun je zien waar je neuroses en afweer liggen; waar we ons terugtrekken in onszelf, met de luxaflex dicht en de deur op slot. Deze oefening  gaat vooral om de cultivering van een open houding naar alles en iedereen.

De vraag is dus waarom het zo lastig kan zijn om elke dag te mediteren. De ervaring leert dat er grofweg twee omstandigheden kunnen spelen: het gaat te goed of te slecht. Sommige mensen gaan pas zitten als het slecht gaat: anderen kunnen alleen maar zitten als het ze goed gaat. Iedereen kent de instructie: juist als het ‘slecht’ gaat: zitten! Ik zou zeggen: óók als het goed gaat: zitten! Moslims en christenen laten het toch ook niet afhangen van hoe hun pet staat? Moslims beoefenen vijf keer per dag. Kunnen wij nog een puntje aan zuigen...... 
Er is ook een ónduidelijke aanleiding om niet te zitten: er het rammelt iets in ons leven, er knaagt iets in ons. En dat ‘iets weerhoudt je ervan te gaan mediteren. We hebben geen zin in dit ‘iets’. Maar het is zó onbewust dat het je je juist daardoor in de greep houdt. We willen het niet weten. En dus willen we niet zitten, onbewust. En zo sta je je bevrijding in de weg. 

Zen staat of valt met beoefening. Zenboeddhisme is in de eerste plaats  een beoefening, liefst dagelijks.  Een beoefening die op een gegeven moment zelfs niet meer vraagt naar het waarom. Iedereen die een tijdje mediteert weet en heeft ervaren dat het zinvol is en dat het een heilzame uitwerking heeft. Hoe komt het dan dat we niet elke dag mediteren'?

De ervaring leert: de hobbel zit ervóór. Er lijkt altijd iets te zijn dat urgenter is; of aantrekkelijker (ik noem dat gemakshalve altijd: bier, chips en TV). Onze tijd is beperkt (ik heb het zo druk....), ik ben te moe (ik kan beter gaan slapen....) of ik heb het emotioneel zo voor mijn kiezen dat mijn hoofd er echt niet naar staat.
 En altijd weer de vraag naar het ‘hoe’! Helaas: in dit ‘vak’ bestaan er geen vaste recepten; je moet voor jezelf uitvinden wat werkt. In de groepen bespreken we dit wel eens en we kunnen elkaar best op goeie ideëen brengen. Maar dan komt het toch weer aan op: just do it!  Zit je eenmaal op je kussen, dan is het wel o.k.

Zodoende deze oefening van de week die niet simpeler kan: mediteer elke dag minimaal (vaker mag) één keer, liefst 20 minuten. En kijk, voel, wat de weerstanden en overwegingen zijn om het niet te doen; terwijl je het dus wél doet (voor alle duidelijkheid!). Volgende week gaan we verder in op de weerstanden, omdat daar zeker interessante dingen over op te merken zijn.

Zo heet een boek van Willem Frederik Hermans, berucht gelijkhebber. Waar hij ronduit voor uit kwam, doen wij dat meestal wat voorzichtiger. Wij zijn over het algemeen wat meer als 'pleaser' ingesteld. Daar had Hermans minder ‘last’ van. Maar toch: ook ik heb meestal gelijk. Al is het maar in mijn hoofd. 

Een van de krachtigste hechtingen die we hebben, wordt wel gezegd, is de hechting aan ons gelijk. Soms meer dan aan ons geluk of zelfs ons leven! Vooral als het om religie gaat, investeren we behoorlijk in ons gelijk (=onszelf). Ook binnen het boeddhisme kom je dit trouwens tegen, laten we eerlijk zijn. Ik heb een voorkeur voor Zen; dat is zo gegaan en gegroeid. Een ander voelt zich meer thuis in Theravada. Zo gaat dat. Maar zogauw ik ‘mijn’ richting ga zien als superieur aan andere stromingen binnen het boeddhisme, schiet ik in het risico van fundamentalisme; dat ligt ook in het boeddhisme om de hoek. En dat terwijl ik elke dag de Hartsutra reciteer, die alle overtuigingen – ook de (Zen)boeddhistische – onderuit haalt als zijnde niet meer dan een concept! Wel een mooi en behulpzaam concept, dat weer wel.

Als je je in Zen intensiever wilt toeleggen op het gaan van de Zenweg, kun je Jukai doen: een formele ceremonie die uitdrukking geeft aan deze wens. Dat wordt o.a. geconcretiseerd door het aannemen van een aantal regels: de 16 leefregels voor de Bodhisattva. Die lijken overigens sterk op de aanwijzingen uit andere religies en tradities. Blijkbaar komen ze voort uit onze menselijke existentie, uit iets dat op een of andere manier diep in ons verankerd zit. 

Uit de bespreking van de oefening in de groepen blijkt dat aandacht onvermoede, ook lastige kanten heeft. Bijvoorbeeld: kun je ook teveel aandacht geven, zodat het vermoeiend, kunstmatig, te gespannen wordt? Blijkbaar. Of kun je ook aandachtig zijn in routineuze handelingen zoals bv autorijden? Blijkbaar. 

Aandacht is het alpha en omega van zen. We oefenen aandacht opdat het zich vanzelfsprekend in ons leven kan invoegen en je meer en meer gaat léven vanuit aandacht. Talloze zenverhalen gaan er over. De meest bekende is deze wel:

Geen oefening deze week maar een tekst die op mijn computerscherm langs kwam en me trof: een reisimpressie uit 1986 van Nico Tydeman uit Japan.

'[…]Een stroom van honderden mensen verzamelt zich rond het beeld. De sfeer is vrolijk, uiterst rustig en ontspannen. Families zitten in groepjes terzijde van het beeld te picknicken. Kinderen rennen in het rond of spelen met een bal. Sommigen proberen de Boeddha na te tekenen. De Boeddha, gelijk een voorbeeldig model, toonbeeld van geduld, verroert zich niet. Grenzeloze geconcentreerdheid straalt het beeld uit. Onveranderlijkheid temidden van de veranderingen. IJs en weder dienende blijft de Boeddha neergezeten in Nirvana. In een souvenirwinkeltje zie ik ansichtkaarten van het beeld ten tijde van de verschillende seizoenen: Boeddha in de felle zon onder een smetteloos blauwe hemel, Boeddha omringd door geelbruine herfstkleuren, Boeddha in de winter met sneeuw op het hoofd, de schouders en zijn handen. Boeddha beweegt zich niet en verbreekt zijn Nirvana niet. Nirvana en Samsara (d.i. ons aardse bestaan). De grootste bevrijdingsformule van het mahayana – boeddhisme hamert door mijn hoofd. Nirvana is het uitdoven van het egoïsme, niet het uitwissen van de wereld. Nirvana is het onvoorwaardelijke, onthechte één worden met dit aardse leven in al zijn facetten. De Boeddha geeft het voorbeeld. Bij alle wisselvalligheden van het weer, bij de massale toeloop van mensen, of alleen achtergelaten na sluitingstijd, hij verandert niet van houding. De Boeddha grijpt niet in. Hij zit niemand te overtuigen, niemand te verbeteren of de les te lezen. Hij verzoekt niet om stilte en vraagt niet om aandacht. Hij eist van de kinderen niet dat zij ophouden met spelen. Hij laat zich de wereld in al zijn verschijningen welgevallen. De Boeddha absorbeert elke situatie. […]'.

Prachtige metafoor voor onze eigen Zenbeoefening. Het gesprek dat vaak weer ontstaat: is dit niet te passief, onthecht, te koud en afstandelijk? De historische Boeddha is na een paar dagen vertoeven (en genieten denk ik) in zijn nieuwe staat van bevrijding, opgestaan en heeft 40 jaar rondgetrokken door India om iets duidelijk maken van wat hij ervaren had, aan wie het wilde horen. Deze actieve kwaliteit noemen we de Bodhisattva: degene die van het meditatie-kussen opstapt en de wereld intrekt om te doen wat er te doen is. Beide zijn aspecten van onszelf: de Boeddha ‘die elke situatie absorbeert’ en daarmee de dingen en mensen nabij kan komen. En de Bodhisattva die de wereld ingaat om haar/zijn ding te doen. Dankzij die inspanning van toen, komen we nu nog wekelijks bij elkaar om dit met elkaar te beoefenen.